"परिंदा" प्रकाशन आणि ऋषितुल्य डॉ.आ. ह.साळुंके सर

म्हणजे, अकरावीत परीक्षेचा फॉर्म वगैरे भरायची जबाबदारी एकदमंच अंगावर पडली. ती एक मोठीच जबाबदारी होती. “उद्या परीक्षेचा फॉर्म भरायची मुदत संपत आहे”, असा गोधंळ वर्गात उडाला कि, वर्गात काही निश्चल, अविचल आत्मे असायचे ते निर्विकार पणे कुणाला तरी विचारायचे,

“उद्या फॉर्म भरायची मुदत संपत आहे कारे ?”

“हो” समोरून सगळे गृहपाठ/ट्युटोरियाल पूर्ण असलेला आणि परीक्षेचा फॉर्म पहिल्याच दिवशी भरून पावती नीट जपून ठेवलेला सिन्सियर आत्मा आमच्याकडे तुछ वगैरे नजरेने बघत सांगायचा..

“लेट फी किती आहे?”

“एकतीस रुपये” सिंशीयर आत्मा हळूच पुढेच उजव्या बाजूला बसलेल्या दुसऱ्या स्त्रीलिंगी सिंशीयर आत्म्यावरील नजर काढून आपल्यावर तोच तुछ कटाक्ष टाकत...

एकतीस रुपये काय जास्त नाहीत, अजून पंधरा दिवस आहेत, भरूकि निवांत फॉर्म असे मनातल्या मनात म्हणून, आम्ही तसेच कॉलेज मधून थेट थेटरात जाऊन मोहरा, रंगीला, हमसे है मुकाबला तत्सम सिनेमे दुसऱ्यांदा किंवा तिसऱ्यांदा बघायला जात असू. दुपारी तीन वाजता सिनेमा बघून उनातानातून चालत खोलीवर आल्यावर समजायचे, इथे येऊन तरी करणार काय?. म्हणजे कॉलेज मधे जाऊन तरी करणार काय ? एकूण कुठेतरी जाऊन करायचे काय असले भयंकर तात्त्विक प्रश्न मला तेव्हापासून सतावतात. हे थोर वाचक मंडळींच्या ध्यानात आलेच असेल. पण त्याकाळी मी आणि माझ्या सजातीय बांधवांनी त्यावर जालीम उपाय काढला होता. गाय छाप-चुना पुडी. विडा मळणे, तोंडात टाकणे, खिडकीतून थुंकत थुंकत उगीच उताणे खोलीच्या छताकडे बघणे, विडा थुंकने, पुन्हा दुसरा बार भरणे, पुन्हा थुंकणे, गुळणा करून पुन्हा बार भरणे आणि खोलीच्या छताकडे बघत माशांचा गुन्गुंगुंगुंगुन आवाज ऐकत पडून राहणे. दुसऱ्या दिवशी तसेच कॉलेजला जाणे आणि पुन्हा तोच उपक्रम राबवत खोलीतील सतरंजी गरम करणे. अशा बीजी शेडूल मधून लेट फी भरून परीक्षेचा फॉर्म भरायची तारीख उद्यावर येऊन ठेपली कि लक्षात यायचे कि आपण लेट फीचे पैसे किंवा एकूणच परीक्षा फिसचे पैसे अक्षय कुमार, अमीर खान, उर्मिला मार्तोडकर आणि गायछापचे मालक दोंडाईवाले यांच्या समृद्धीसाठी दिले आहेत. मग सुपर लेट फीस फक्त पंचेचाळीस रुपये आहे हे समजल्यावर बरे वाटायचे आणि अजून दहा दिवस वेळ मिळायचा. परीक्षेचे किंवा तस्तम फॉर्म अगदी शेवटच्या दिवशी शाळेतल्या कारकुनाच्या हातापाया पडून भरायचे. सगळ्या शाळेतील कारकून हे संस्थाचालकाचे बाप असल्याच्या अविर्भावात का असतात हा प्रश्न मला तेव्हापासुन आजतागायत पडत आहे. अशा तर्हेने कोणत्याही गोष्टीत नरड्याला पाणी लागल्याशिवाय हालचाल करायची नाही हे आपल्या आयुष्याचे तत्व आपण लहानपणीपासून अत्यंत काळजीपूर्वक जतन करत आलो आहे.

हेच अगदी कालच्या पुस्तक प्रकाशनाच्या कार्यक्रमाच्या वेळी पण घडले. पण काही लोक कायम संकटात अडकून कायम यशस्वी पणे बाहेर पडत असतात त्यापैकी मी एक आहे कि काय अशी मला शंका येऊ लागली आहे. अजून पंधरा दिवस आहेत प्रकाशनाला करूकि हॉल बुक निवांत, म्हणत म्हणत धरलेली तारीख चार दिवसावर येऊन ठेपली आणि लक्षात आले आता हॉल मिळत नाही. ज्या साताऱ्याच्या दोस्ताच्या जीवावर होतो, तो फोन उचलत नाही. एकूण असे बाके प्रसंग नवीन नसल्याने मी डगमगलो नाही. कठीण समय आला आहे हे मी फक्त “किल्लेदारीच्या” मेम्ब्रास्नी सांगितले. संजय झिंजाड यांनी शून्य मिनिटात हॉल बुक केला, सौ. दिपाली झिंजाड निवेदनाचे भाषण तयार केले. संतोष डुकरे, अभिदा कुपटे , शंकरआन्ना बहिरट, पानसरे, संजू ढेरंगे यांनी गाड्या ठरवल्या व पुढच्या शून्य मिनिटात सगळे पक्के केले आणि मी नेहमीप्रमाणे फेसबुकवर स्टेटस टाकून झोपी गेलो. आळशी माणसाला अशी प्रेम करणारी माणसे कशी काय भेटतात कोण जाने.

पहिल्या वहिल्या पुस्तकाला म्हणजेच भोवनीलाच गुरुवर्य ऋषितुल्य डॉ आ. ह साळुंके सरांचे आशीर्वाद मिळणार होते, हे माझ्यासाठी थोरच होतं. त्यांना फक्त वाचले होते, त्यांच्या कार्याचा आवाका पाहिला होता, त्यांनी पेरलेल्या बीजांची रोपटे झाली, रोपट्यांची झाडे होऊन त्यातून एकाच्या असंख्य बिया तयार झाल्या होत्या. महाराष्ट्राला कट्टर धार्मिक वादाच्या कचाट्यातून मुक्त करून सर्वोत्तम भूमिपुत्र गौतम बुद्ध, फुले, शाहू, आंबेडकरांच्या विचारांचे अनुयायी निर्माण करण्यात त्यांना आलेले यश पाहत होतो पण त्यांना प्रत्यक्ष पहिले नव्हते. प्रतक्ष भेटण्याची हुरहूर होतीच.

चेहऱ्यावर खूपच नैसर्गिक आनंदी भावाने सरांनी घरी स्वागत केले आणि विविध विषयावर चर्चा करत एक तास कसा गेला ते समजलेच नाही. अतिशय शांत, संयमी, चेहऱ्यावर स्मित आणि आत्मविश्वापूर्वक प्रत्येक शब्दामागे दशकांचा अभ्यास, चिंतन आहे हे समजायला वेळ लागला नाही.

सरांनी आपल्या अर्ध्या तासाच्या भाषणात पुस्तकातील जवळ जवळ प्रत्येक व्यक्तिरेखेला हात घातला, त्यामागील संवेदना, आणि ते जगणे त्यांनी कसे अनुभवले आहे हे सांगताना समोरच्या लोकांना हे आपलेच जीवन आहे असे वाटत असावे इतके लोक त्यांच्या भाषणाशी एकरूप झाले होते. सर, आपले पुस्तक पूर्ण वाचतील का? असशी शंका होती मला, पण जेव्हा त्यांनी प्रत्येक कथेतील संदर्भ देऊन त्याचे विश्लेषण देत होते तेव्हा त्या कथा माझ्या आहेत म्हणून नाही पण माझ्यासारख्या नवीन लिहिणाऱ्या माणसाच्या कथेला-लिहिण्याला सरांनी खूप मान दिला आहे असे मला वाटत होते.

“विकासच्या बऱ्याच कथा मला माझ्या बालपणात घेऊन गेल्या”  हे सरांचे वाक्य अगदी मी माझ्या घराच्या भिंतीवर माझ्या नावाच्या ऐवजी लिहून ठेवावे असे वाटले.

“एका सामान्य शेतकऱ्याच्या पोराच्या हुशारीची महती राजा पर्यंत पोचते, आणि राजा आपल्या प्रधानाला सांगतो कि त्या शेतकऱ्याच्या मुलाला घेऊन या, त्याला राजदरबारात माझा सल्लागार म्हणून ठेवायचे आहे.हे ऐकून प्रधानाला त्या मुला विषयी असूया वाटते पण राजाचा आदेश असल्याने त्याला पर्याय नसतो. राजाने दिलेला घोडा घेऊन तो शेतकऱ्याच्या मुलाला आणायला घोडा घेऊन जातो. प्रधान त्या मुलासमोर घोडा उभं करतो आणि म्हणतो, ‘बस, यावर बसून तुला राजाड्यात जायचे आहे”. तेव्हा तो मुलगा त्या घोड्याच्या पाठीकडे तोंड करून बसतो. हे पाहून प्रधानाला समाधान वाटते. हा मुलगा तर मूर्ख निघाला, राज यला पाहून ताबडतोप हाकलून देणार म्हणून तो आनंदी होतो.

जेव्हा तो त्याच अवस्थेत राजदरबारात पोचतो तेव्हा राजा चिडतो आणि विचारतो, “काय हा मूर्खपणा, मला जर माहित असते तु असा मूर्ख आहेस तर तुला बोलावले नसते, घोड्याच्या पाठीकडे तोंड करून कोण बसते का?

तेव्हा शांतपणे तो शेतकऱ्याचा मुलगा उत्तर देतो, “महाराज, मी आपला आभारी आहे, आपण मला आपल्या शेवेच्या योग्य समजलात. परंतु आपली सेवा करत असताना, उंची महालात राहत असताना, ऐश्वर्यात लोळत असताना, मी ज्या ठिकाणाहून आलो आहे त्या माझ्या गावावरील, माझ्या लोकांवरील माझी नजर कधीही दूर हटू नये यासाठी मी माझी नजर जाणीवपूर्वक मागे ठेवली आहे. हे ऐकून राजाला पण खात्री वाटली कि त्याची निवड चुकीची नव्हती.

सरांनी सांगितलेल्या या गोष्टीचा मतितार्थ खूप मोठा आहे हे मला समजायला वेळ लागला नाही.

या व्यतिरिक्त पुस्तक प्रकाशना आलेल्या माझ्या खास दोस्तांचे आणि वाचकांचे मी खास आभार मानायला विसरणार नाही. यामध्ये, बारामती मुंबई, वाळवा, जयसिंगपुर, पेठवडगाव, कराड, सांगली, बार्शी, सिरसाव, सासुरे, साताऱ्याहून आलेल्या सर्व मित्रांचे मी मनपूर्वक आभार मानतो आणि आपण उपस्थित राहून माझा आत्मविश्वास वाढवला या बद्दल धन्यावद देतो.

तसेच काही व्यक्तिगत, सामजिक कारणामुळे जे उपस्थित राहू शकले नाहीत परंतु कायम मला प्रोत्साहन देत असतात त्यांचे पण मी आभार मानतो. 

आणि माझे चार शब्द संपवतो. जय हिंद जय महराष्ट्र.

नाणेघाट

माझं ना आता, आमच्या गावच्या वरच्या आळीच्या पारीसारखं झालंय, म्हणजे नाही म्हणून कुणाला म्हणायचंच नाही, मग आपल्या जीवाला कितीबी त्रास होऊद्या. ह्या असल्या भिडगस्त स्वभावाचा मला इतका त्रास होतोय तर त्या बिच्यार्या पारीला किती त्रास होत असंल याचा विचार सुद्धा करू नये. आपल्या गडी मानसाचं काय कसबी चालतं, पण बायामानसाला किती सोसावं लागंत आसल याचा कुणी विचार करंल कि नाही!. पण तिने एकदा सामासेवेचे व्रत अंगावर घेतलं कि घेतलं, ती घेतला वसा तसा टाकणार नाही याची मला आणि गावाला ग्यारंटी आहे. गावाला जास्त आहे. तर ह्या नाही, नाही म्हणण्याच्या स्वभावामुळे मला पारीसाराख्याच भयंकर अडचणी येतात. बरं तिच्या मदतीला तिने हाक मारली कि सगळा गाव धाऊन येतो, आपल्याकडे तसले विशेष काहीच नसल्याने, आपली कामे आपल्यालाच करावी लागतात. असो.

म्हणजे, शनिवार दिनांक ४ जुन २०१६ रोजी हरिश्चंद्रगडाची स्वारी आणि संतोष डुकरे यांच्या घरी दुध-भाकरी-लसणाची चटणी यांना कुस्करून खाण्याचे योजिले असताना मी शनिवारी सकाळी अकरा वाजता उठलो. उठून बघतो तर , संतोष डुकरे यांचे १३ मिस कॉल , अभिजीत कुपटे यांचे आमच्या घराबाहेर उभे राहून ९ मिस कॉल आणि व्हात्स मध्ये अनंत मेसेज. त्यात अशोकआण्णा पवार यांचा एक मेसेज अवार्ड विनिंग ठरला.

“रात्री इकासरावचे दोन-तीन वाजेपर्यंत फेसबुकवर स्टेटस पडून, डिलीट होत होते, त्यामुळे तुम्ही चिंता करू नका, ते सकाळी आकरा वाजता उठतील”

आणि ते खरेच ठरले, मी त्या शेवटच्या दोन DDR साहेबांनी केलेल्या लार्जच्या प्रेमळ आवाहनाला नाही म्हणायला पाहिजे होते असे वाटले. पण पुन्हा आपल्याला नाही तर म्हणताच येत नाही हा स्वभाव आडवा आला. मी तंतोतंत आकराला उठून आकरा वाजून सात मिनिटांनी अभिजित आण्णाच्या कोर्पियो मध्ये बसलो होतो. त्यामुळे गडावर स्वारी करायला उशीर झालेला असताना आमचा उत्साह अजिबात कमी झाला नव्हता. अभिजित अन्नाचा आणि शंकर अन्नाचा रेबनचा गोगल, ती पांढरीफेक कोर्पियो आणि मी कडेला बसलेला सामान्य इसम. अशी तिघांची सवारी निघाली. टोल नाक्यावर समोरच्या सगळ्या कार गाड्यांना टोल घेतला आणि आमची कोर्पियो आली कि लागबघीने गेट वरती घेतले. आयला म्हणालो वट्ट आहे. पण नेमका कुणाचा ते कळलं नाही. कोर्पियोचा, रेबनचा कि दोन अण्णांचा? आपला वट्ट वगैरे असण्याची शक्यता सुतराम कि काय म्हणतात तशी सुद्धा नव्हती. शंकर अण्णांनी सांगितले, “अहो इथे कोर्पिओ आणि रेबनचा गोगल घातला कि टोल घेत नाहीती” मग मी अभिजित आण्णाला सल्ला दिला, “अभी तू अख्ख्या कोर्पियोला रेबनचा काच बसवून घे समोर, तुला च्यामालाया कोण डीझेलचे पैसे सुद्धा मागणार नाहीत ह्या पिंपरी चिंचवडात” पण त्याला हा उपाय पटला नाही.

सुमारे चार वाजता संतोष अण्णांच्या मळ्यातल्या घरी पोचलो. वांगी, टरबूज, शहाळी वगैरे वानवळा गोळा केला तोपर्यंत संतोष अण्णांनी म्हशीची धार काढून ठेवली होती. रानातल्या घरात मस्त दुधात कुस्करून बाजरीची भाकरी लसणाची चटणी खाल्ली. त्यात कोल्हापुरच्या आमच्या अभिजित पैलवानाला भाकरी कुस्करता येत नव्हती म्हणून त्याला आम्ही अभिजन असे घोषित करून टाकले आणि संतोष अण्णांनी त्याला भाकरी कुस्करून दिली.

आता येवढं जेवल्यावर हरिश्चंद्रगड चढायचा का? अशा प्रश्नार्थक नजरेने अभीने माझ्याकडे बघितले आणि सर्वजन सहमत झाले. मला हरिश्चंद्र गडाला जायचे असताना, संतोष, आभी आणि शंकर आण्णा घाबरल्यामुळे आम्ही नानेघाटात जायचे ठरवले. अभी तर म्हणाला इथेच झोपू, पण लगेच अर्नाव म्हणाला , ओय इकडे वाघरू येतंय आणि ते खाऊन टाकतंय, बाहीर झोपायचं नाही, तवा नाही का म्हातारी खाल्ली वाघराने. मग छोट्या अर्नावने वाघराणे म्हातारी कशी खाल्ली ते अगदी हातवारे करून सांगितले. आणि हा एकूण पश्चिम जुन्नर तालुका बिबट्याने हैराण करून टाकल्याचे समजले. काही घरांना आणि गोठ्यांना मोठ मोठी कुंपणे पाहून त्याची दाहकता समजून आली.

ह्या सगळ्या गडबडीत एका अवलियाची भेट झाली, सागर चव्हाण उर्फ बकरी उत्पादक. ह्यांच्या विषयी स्वतंत्र लेख आहे, आतापुरते माहित करून घ्या कि फॉक्सव्यगन मधील नोकरी सोडून आता १०० शेळ्या पाळत आहे आणि लवकरच १००० शेळ्या करणार आहे.

रात्री ९ वाजता शनी अमावाषेचा आमचा प्रवास चालू झाला. शिवनेरीच्या पायथ्याला वळसा घालून पुढे निघालो, शिवनेरीकडे बघून आभार मानले आणि पुढे निघालो. अंधारात नेमके कुठून कुठे चाललो आहोत हे समजत नव्हते. डोंगर रांगा, पठारे, आजून डोंगर रांगा आणि कच्चे पक्के रस्ते पार करत एकदाचे नाणे घाटात पोचलो. आम्हाला रस्ता असा एकदम संपले याची जाणीव नसल्याने आमची आभ्याची कोर्पिओ घाटात जाता जाता वाचली. म्हणजे डांबरी सडक आणि अचानक रस्ता संपणे. हे थोर वाटले.

पूर्वेकडील पठारावरून असंख्य किलोमीटर वरून येणारा रस्ता आणि पश्चिमेला जोडणारा तो नाणे घाट. ज्यांनी कुणी बनविला असेल तो सातवाहन राजा आणि त्याची संस्कृती थोर असली पाहिजे. एखाद्या संस्कृतीची चिन्हे अडीच हजार वर्ष टिकतात म्हणजे तिचे मानवी इतिहासातील योगदान वादादीतच असते. नाणेघाटाच्या अस्तित्वाची आणि तिथून होणाऱ्या व्यापाराची साक्ष देत उभा असलेला तो दगडी अजस्त्र रांजण मला खुणावत होता.

हो, “मीच तो रांजण, मी अनेक लोकांच्या तहान भागवल्या, श्रीमंत व्यापारी, त्यांचे गुलाम  नोकर, त्यांच्या सुंदर बायका, त्यांनी विकायला आणलेल्या दासी, आणि हो पश्चिमेकडील व्यापारी आणि त्यांनी पाशिमेकडून विकायला आणलेले पदार्थ सगळे पाहिले आहे. पाप पाहिले आहे पुण्य पाहिले आहे, पाप पुण्याची देवाणघेवाण पाहिली. यातल्या कुणाचीही तहान भागवताना मी कधीही दुजाभाव केला नाही, सैनिक असो, राजा असो, राणी असो, दासी असो, परदेशातून विकायला आणलेली गोरी गणिका असो, सगळ्यांची तहान भागवली. आज त्या क्षणांचा मी एकटाच साक्षीदार आहे. होय मी रांजन आहे. माझ्यासारखे खूप होते, पण सगळे काळाच्या पडद्याआड गेले, मला अजून किती वर्ष इथून माणसांना जाताना बघायचे आहे काय ठाऊक. पण आता यांना कळत नाही माझा वापर कसा करायचा. कुणी येतं माझ्यात पैसे टाकतं, कुणी येऊन माझी मापं काढतं, कुणाला काहीच कळत नाही आणि विचारतं ह्यात काय विशेष आमच्या गावात पण हाय असला रांजण पण जरा बारका आहे. ह्या अडीच हजार वर्षात करोडो तर्हेचे लोक दाखवलेत भगवंता अजून किती बघायचे बाकी आहेत कुणास ठाऊक.

जराच थांब विकास, जरासं ऐकून घे, खुप दडलंय माझ्या पोटात, ह्या हजारो वर्षाच्या कालखंडात शेकडो संस्कृत्या लुप्त पावल्या, प्रत्येकाचे पाप पुण्याचे हिशोब वेगळे होते, प्रत्येकाच्या सुखाच्या संकल्पना वेगळ्या होत्या ह्या प्रत्येक कालखंडातील लाखो करोडो स्त्रि पुरुषांच्या करोडो घटना पाहून पाहून आता मी ह्या घटनाकडे तटस्थपणे पाहायला शिकलो आहे. समजले आहे मला पाप, पुण्य, राजा, चोर, भिकारी, राणी, दासी, गणिका, सैनिक, गुलाम, भाऊ, बहिण, बायको, मुलगा, मुलगी, सून, सासू  आणि ह्या भोवती घुट माळणाऱ्या ह्या संस्कृत्या म्हणजे सगळी माया आहे. मानवाने निर्माण केलेल्या संस्कृती नावाच्या एका चक्रव्युव्हात आडकून माणूस प्राणी त्याच स्वताच्या चाक्रव्ह्युवातून बाहेर पडायचा मार्ग शोधतोय आणि अजूनच गुरफटून जातोय. माझी संस्कृती चांगली कि तुझी चांगली ह्या तद्दन खोट्या संकल्पेनेसाठी रक्ताचे पाट ह्याच घाटातून वाहताना पहिले आहेत. आता नको वाटतं पुढे पण मागचीच पाने उलटत बसल्यासारखे बसायला.चेहरे बदलतील, प्रकार बदलातील माणसं तीच असतील खूप कंटाळा आलं आहे मला. विकास जरा पुढे, हो त्या घाटाच्या उजव्या बाजूला जरा खोदून बघ, हो तिथेच खोदून बघ, तुला सातवाहन कालीन हत्यारांची पेटी सापडेल. ती उघड, त्यातील अजस्त्र असं ते हत्यार घे. मोठ्या पोलादी गोळ्याला साखळी जोडलेली असेल. ते घेऊन बाहेर ये आणि उधवस्त करून टाक मला ह्या  अमरत्वाच्या शापातून. नाको वाटतं आता तीच तीच माणसं वेगवेगळ्या वेषात पाहायला. उठतोयस ना ?

रांजनाचा आवाज ऐकून दचकून जाग आली तर घाटाच्या खालच्या बाजूने, मुलांचा आणि सुंदर मुलींचा एक कळप वरती चढून आला होता आणि घाटातल्या गुहेत आम्ही बाटलीत उजेड कसा घालून ठेवला असेल आणि यांना आता उठवावे कि नाही याच्या विचारात होता. मला स्त्रीदाक्षिन्य आठवले आणि त्या गुहेचा गजांचा दरवाजा उघडला. पण दुर्दैव कोणतीही मुलगी आता वार्वासाला आली नाही. मी  वाईट वाटून घेतले नाही.माझ्या शेजारी भयंकर अक्राळ विक्राळ लोकांना झोपलेले पाहून त्या आल्या नसतील अशी स्वतःची समजूत काढून घेऊन सगळ्यांना उठवले आणि पहाटे पाच वाजता नानाच्या अंगठ्यावर चढून घटाची भव्यता पाहण्यात गुंग होऊन गेलो. उडी मारली कि डायरेक्ट मुंबईला पोचलो असतो. तिथन बऱ्याच वानराचे लिंग दिसत होती. मोठी मोठी पर्वतावरून सुळक्या सारखी एकदम टोक करून वरती आलेली. माणसाच्या कल्पना शक्तीची पण दाद द्यावी. नाव काय दिले त्तर वानरलिंग. थोर माणसं.

तिथून कांटाळलेल्या अवस्थेत कुकेडेश्वराचे देऊळ बघितले, गावकर्यांनी त्या नदीचे पत्र बदलून गाव्साठी केलेली जागा बघून वाईट वाटले आणि पुढे चावंडगड बघायला निघालो. रस्त्यावर पाद लागलेल्या आंब्यांचे आंबे खात खात. चावंडगडाच्या पायथ्याशी पोचलो. गडाच्या पायथ्याशी असलेले महितर पाट्या आता ह्या सरकारने बदलेल्या वाटल्या. अगोदर सारखे त्या पत्यावर जिजाऊ आणि शिवाजी महाराजांचे फोटो नव्हते आणि लिखाणात उल्लेख करताना “मराठा सरदार” ऐवजी “मराठी सरदार” असं उल्लेख केला होता. चला चालायचंच म्हणून गड चढू लागलो. गड मोठा आहे, थेट आहे.

आम्ही दमणार तेवढ्यात वरून एक नाजूकसा आवाज कानी पडला आणि पोरांचा वेग वाढला. वरती मोटिवेशन आहे याची कल्पना सर्वांना आली होती. सागर चव्हाण हा तरुण चुणचुणीत मुलगा सगळ्यांच्या पुढे होता.  अगदी पाय घसरला कि मरूच अशा टोकावर चढून आम्ही दाराजाच्या जरा खाली पोचलो तर तिथे एक बारा असलेला तरुण आणि एक सुंदरी तिथल्या कठड्यावरील लावलेल्या संरक्षक गजांना वार्निश रंग देत होते. शेजारी भिगे होट तेरे गाणे हे आयफोनवर चालू होते.

सागर धावत जाऊन म्हणाला,” काय गुतं घेतलय काय? “

‘काय म्हणालात, आम्हाला नाही समजले?’ तो साधारण मुलगा आणि सुंदरी

“न्हाय म्हणलं रंग द्यायचं contract घेतलंय काय, आमच्या गोट फार्मचे पण घ्या कि conract, काय तुमचा भाव काय असेल ते सांगा?” पुन्हा सागर चव्हाण

“नाही हो, आम्ही एका संस्थेचे आहोत, आम्ही पुण्याहून आलो आहोत आम्ही हे प्रेमाने करत आहोत हे काम” ती सुंदरी.

“मग आम्हीबी प्रेमानेच इचारतो कि, आमचंबी प्रेमानेच कराकी, काम” सागर चव्हाण मिटी न सोडता.

मग मी म्हणालो, “चला सागर शेट पुढे, तुमचा गोट फार्म रंगवायला कुणी म्हातारं भेटतो का बघू”

एकूण रागरंग ओळखून संतोष आन्ना मला म्हणालेच, “विकीदा एखादी पोरगी बघा आपल्या सागरला, वेटरनरी डॉक्टर असलं तर सोन्यावाहून पिवळे. म्हणजे शेळ्या मेंढ्यांना घरचा डॉक्टर मिळेल आणि सागर ट्रेकिंग गेल्यावर गोट फर्मची काळजी पण करायची गरज नाही,  नाहीतर कसली बी  बघा पण बघा नाहीतर पोरगं कायतरी बालामत आणील"

वरती अपेक्षा भंग झाला. काहीच नसेल वाटले होते पण जुन्या काळातील अनेक अवशेष भेटले.म्हणजे हा किल्ला उगीच किल्ला म्हणून नव्हता तर याचा सामरिक उपयोग झालेला असावा आणि बऱ्या पैकी वस्ती पण असावी. दगडा पासून बनवलेली संडासाची भांडी खूप मजेदार वाटली आणि संडासच्या खोल्या पण . ह्या संडासच्या खोल्यांचा काळ किती मागे जातो हे ठाऊक करून घ्यायला पाहिजे. म्हणजे संडासची अशी भांडी दगडाची का असेना कधीपासून वापरत आली ते समजेल.

येताना सागरला त्या सुंदरीने फोन नंबर दिला आणि आम्ही डोक्यावर हात मारून घेतला.